والفجرمدیا| حضرت فاطمه زهرا (س) در اندیشه شیعی تنها یک شخصیت تاریخی و اعتقادی نیست؛ بلکه حضور او در لایه‌های استنباط فقهی نیز امتداد یافته است. او نزدیک‌ترین شخص به پیامبر (ص) بود و به سبب بهره‌مندی از پشتوانه عظیم وحی و عصمت از دیدگاه شیعه، از احکام و سنت‌های اسلامی آگاهی کامل داشت و در زمان رسول اکرم (ص) مرجع زنان مدینه در احکام دینی بود [۱]. از این‌رو گفتار و رفتار او، حتی بر مبنای اهل سنت به‌عنوان صحابه پیامبر، همواره یکی از منابع معتمد فقیهان مسلمان در بیان احکام دینی بوده است [۲]. وسعت نقل حدیث از آن حضرت بیانگر جایگاه و مرجعیت ایشان است و در منابع حدیثی و فقهی شیعه و اهل سنت، کم‌وبیش شاهد حضور حضرت فاطمه (س) هستیم [۳]. این مقاله چهار محور از این حضور فقهی را بررسی می‌کند.

حجیت سنت فاطمی و مرجعیت دینی

فقهای شیعه بر اساس موازین اجتهاد، به سیره و سخن فاطمه (س) به‌عنوان سخن معصوم استناد کرده‌اند و فقهای اهل سنت نیز بر اساس سخن آن حضرت فتوا داده‌اند؛ این امر بیانگر حجیت سیره حضرت فاطمه (س) در میان آنان است [۴]. در پاره‌ای موارد استناد به سنت او در متون فقهی شیعه و اهل سنت مشترک است [۵]. قرآن کریم نیز مقام عصمت او را در آیه تطهیر تأیید کرده است [۶]، و در آیه مباهله یگانه زنی که با پیامبر (ص) حضور یافت، فاطمه (س) بود [۷]. افزون بر روایات و خطبه‌ها که می‌توان آن‌ها را سنت گفتاری حضرت نامید، سیره او نیز که همان سنت فعلی است، به‌عنوان مصدری برای تشریع احکام به کار گرفته می‌شود [۸]. خطبه‌های طولانی و مفصّل حضرت که مشتمل بر ابواب مختلف معرفتی است، در نگرشی فقاهتی می‌تواند در استنباط بسیاری از احکام مورد استفاده قرار گیرد [۹].

استناد فقهی به خطبه‌ها و روایات حضرت

روایات و فرازهایی از خطبه‌های حضرت زهرا (س) به احکام فقهی اشاره دارند و فقها به پاره‌ای از سخنان ایشان استناد کرده‌اند [۱۰]. آن حضرت در خطبه مسجد مدینه، فلسفه احکام را بیان می‌کند: «خداوند ایمان را برای طهارت شما از شرک قرار داد و نماز را دوری از کبر و زکات را صفای روح و زیادی در روزی و روزه را تحکیم اخلاص و حج را بلندی و رفعت دین…» [۱۱]. درباره روح روزه نیز می‌فرماید: «روزه‌دار هنگامی که زبان، گوش، چشم و جوارح خود را حفظ نکند، با روزه خود چه می‌خواهد بکند؟!» [۱۲]. در قضیه فدک نیز برای اثبات مالکیت خود به قاعده «ید» استشهاد کرد و فرمود: «آیا فدک در دست من نبود؟… پس چرا درباره آنچه در دست من بوده از من شاهد و بینه می‌طلبید؟!» [۱۳]. در وصیت خود نیز سفارش فرمود: «پس از آن که مرا دفن کردی، برایم قرآن را بسیار تلاوت نما، و برایم دعا کن» [۱۴].

احکام عبادی و آداب منتسب به حضرت

نماز حضرت زهرا (س) در صدر اسلام شهرت داشت؛ امام صادق (ع) فرمود: «هر کس چهار رکعت نماز بگزارد و در هر رکعت بعد از سوره حمد پنجاه مرتبه سوره قل هو الله احد را بخواند، نماز حضرت فاطمه (س) را به‌جا آورده، و آن نماز اوابین است» [۱۵]. زیارت آن حضرت آن‌گونه که صاحب جواهر می‌گوید «از ضروریات مذهب بلکه از ضروریات دین به شمار می‌رود» [۱۶]. در تعظیم نام فاطمه، امام صادق (ع) فرمود: «اگر دخترت را فاطمه نامیدی دشنامش مده، نفرینش مکن و او را مزن» [۱۷]. همچنین بنابر احتیاط واجب، دروغ بستن بر حضرت زهرا (س) روزه را باطل می‌کند [۱۸]. در آداب ولادت نیز به فعل حضرت استناد شده است؛ از جمله صدقه دادن به وزن موی سر نوزاد [۱۹] و اذان و اقامه گفتن پیامبر (ص) در گوش حسن و حسین (ع) به نقل از حضرت فاطمه (س) [۲۰]. همچنین گفتن تسبیح حضرت فاطمه (س) بعد از نماز با ثواب‌های زیادی که در روایات بیان شده است، از دیگر احکام است [۲۱].

سیره فاطمی در خانواده، پوشش و احکام مردگان

سیره حضرت زهرا (س) در ابواب گوناگون فقه مستند فقیهان قرار گرفته است؛ از جمله تقسیم کار میان علی (ع) و فاطمه (س) توسط پیامبر (ص) که کارهای خانه را بر عهده فاطمه نهاد [۲۲]. درباره پوشش و تشییع، نخستین بار ساخت تابوت به خواست حضرت فاطمه (س) صورت گرفت تا برجستگی‌های بدن زن هنگام تشییع آشکار نباشد [۲۳]. وصیت ایشان به غسل دادن بدنش توسط علی (ع) نیز از مستندات فقهی در باب غسل میت است [۲۴]. همچنین برای جواز نماز و خاک‌سپاری میت در شب، فقهای شیعه به نماز و دفن شبانه حضرت فاطمه (س) استناد کرده‌اند [۲۵]. در باب سوگواری بر مرده نیز فقها به گریه فاطمه (س) بر خواهرش و پیامبر (ص) استناد کرده‌اند [۲۶]. این موارد نشان می‌دهد جایگاه حضرت زهرا (س) در فقه شیعی تنها اعتقادی نیست، بلکه در لایه‌های عملی و استنباطی فقه حضوری مستمر دارد.

منابع

[۱] دانشنامه فاطمه، ج ۳ (یادداشت «فاطمه در فقه اسلامی»).
[۲] همان.
[۳] همان.
[۴] همان.
[۵] همان.
[۶] سوره احزاب، آیه ۳۳.
[۷] سوره آل عمران، آیه ۶۱.
[۸] دانشنامه فاطمه، ج ۳.
[۹] همان.
[۱۰] همان.
[۱۱] انصاری و رجایی، صدای فاطمی فدک، ص ۲۷.
[۱۲] ابن حیون مغربی، دعائم الإسلام، ج ۱، ص ۲۶۸.
[۱۳] مجلسی، بحار الأنوار، ج ۳۰، ص ۳۰۴.
[۱۴] مجلسی، بحار الأنوار، ج ۷۹، ص ۲۷.
[۱۵] شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۵۶۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج ۸۸، ص ۱۷۱.
[۱۶] نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۰، ص ۸۵.
[۱۷] کلینی، الکافی، ج ۶، ص ۴۹.
[۱۸] امام خمینی، توضیح المسائل (محشی)، ص ۹۰۰.
[۱۹] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۲۲۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۱۳۶.
[۲۰] شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص ۲۸؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۱۳۹.
[۲۱] دانشنامه فاطمه، ج ۳.
[۲۲] ابن قدامه، المغنی، ج ۸، ص ۱۳۰؛ سرخسی، المبسوط، ج ۱۶، ص ۵۵.
[۲۳] شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۲، ص ۸۷۵؛ بیهقی، السنن الکبری، ج ۴، ص ۳۴.
[۲۴] کلینی، الکافی، ج ۳، ص ۱۵۹؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ج ۱، ص ۱۸۴.
[۲۵] علامه حلی، منتهی المطلب، ج ۱، ص ۴۵۸؛ طحاوی، شرح معانی الآثار، ج ۱، ص ۵۱۴.
[۲۶] علامه حلی، تذکره الفقها، ج ۲، ص ۱۲۰.

انتهای پیام/