سرکوب قیام‌های علوی و کشتار گسترده

مهم‌ترین جلوه جنایت منصور، برخورد قهرآمیز با قیام‌های علویان بود. قیام محمد بن عبدالله معروف به «نفس زکیه» در سال ۱۴۵ هجری قمری و قیام برادرش ابراهیم، با خشونت تمام سرکوب شد. منصور از بیعت‌های صورت‌گرفته با محمد بیمناک بود و دستور تعقیب و قتل او را صادر کرد. محمد در مدینه کشته شد و ابراهیم نیز در بصره به شهادت رسید. ابوالفرج اصفهانی در «مقاتل الطالبیین» تصریح می‌کند که منصور و سفاح سخت در پی یافتن و کشتن این دو برادر بودند. هدف آنان بی‌اثر کردن بیعت‌های گرفته‌شده به نام این دو بود. پس از کشته شدن نفس زکیه، عبدالله اشتر از علویان برجسته به سند گریخت. منصور با ارسال نامه به والی سند، دستور سرکوب او را صادر کرد. سرانجام اشتر و ده تن از یارانش به قتل رسیدند و سر بریده او به بغداد فرستاده شد. این برخورد نشان می‌دهد که منصور حتی خارج از قلمرو مستقیم خلافت نیز دست از تعقیب علویان برنمی‌داشت.

شهادت امام جعفر صادق علیه السلام و آزار ائمه شیعه

اگرچه منابع تاریخی در مورد نحوه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام اختلاف دارند، شواهد قوی حاکی از نقش منصور در مسموم کردن ایشان است. برخی منابع شیعی گزارش کرده‌اند که سال‌های پایانی عمر امام صادق علیه السلام با خلافت منصور هم‌زمان بود. سرانجام آن حضرت به دستور او مسموم شد. منصور چندین بار تصمیم به قتل امام گرفت، اما موفق نشد. در نهایت ایشان را مسموم کرد. علاوه بر این، منصور دستور آتش زدن خانه امام صادق علیه السلام را نیز صادر کرد. مفضل بن عمر روایت می‌کند که منصور به فرماندار مدینه دستور داد خانه جعفر بن محمد را بسوزاند. او این دستور را اجرا کرد، به‌گونه‌ای که آتش تا راهرو خانه سرایت کرد. این اقدام نه تنها آزار جسمی، بلکه اهانت به مقدسات شیعه بود.

توطئه علیه جانشین امام صادق علیه السلام

یکی از نمونه‌های بارز دشمنی منصور با تشیع، تلاش او برای قتل جانشین امام صادق علیه السلام بود. پس از رحلت امام صادق علیه السلام، منصور طی نامه‌ای به فرماندار مدینه دستور داد اگر جعفر بن محمد شخصی را جانشین خود کرده، او را احضار کرده و گردن بزند. اما امام صادق علیه السلام با تدبیری سیاسی، در وصیت‌نامه رسمی خود پنج نفر را به عنوان وصی تعیین کرده بود. این پنج نفر عبارت بودند از: منصور دوانیقی، محمد بن سلیمان (فرماندار مدینه)، عبدالله بن جعفر (برادر بزرگ امام کاظم علیه السلام)، موسی بن جعفر علیه السلام و حمیده (همسر آن حضرت). وقتی فرماندار گزارش را به بغداد فرستاد و کسب تکلیف کرد که کدام یک را باید بکشد، منصور خشمگین شد و فریاد زد: «اینها را نمی‌شود کشت!» این وصیت‌نامه یک حرکت سیاسی برای حفظ جان امام کاظم علیه السلام بود. امام صادق علیه السلام قبلاً جانشین واقعی خود را به شیعیان خاص معرفی کرده بود.

زندان و شکنجه مخالفان

منصور نه تنها شیعیان را می‌کشت، بلکه مخالفان سیاسی خود را نیز به زندان می‌انداخت و شکنجه می‌داد. یعقوب بن عربی روایت می‌کند که پس از کشته شدن محمد نفس زکیه، منصور او را بیش از ده سال زندانی کرد. همچنین ابوحنیفه، فقیه برجسته اهل سنت، به جرم فتوا دادن به پشتیبانی از ابراهیم (برادر نفس زکیه) در قیام ضد عباسی، توسط منصور شلاق زده شد و به زندان افتاد. این امر نشان می‌دهد که سرکوب منصور محدود به شیعیان نبود. با این حال، شیعیان و علویان بیشترین آسیب را دیدند، زیرا خطر اصلی برای مشروعیت خلافت عباسی به شمار می‌رفتند.

نتیجه‌گیری

منصور دوانیقی با ترکیبی از کشتار، تعقیب، زندان و آزار، سیاستی نظام‌مند برای مهار تشیع و علویان به اجرا گذاشت. کشتار نفس زکیه و برادرش، تعقیب عبدالله اشتر تا سند، مسموم کردن امام صادق علیه السلام و آتش زدن خانه ایشان، و توطئه برای قتل جانشین امام، همگی نشان‌دهنده دشمنی عمیق او با اهل بیت و پیروانشان است. با این حال، تدابیر امامان شیعه در حفظ جان جانشینان و هدایت پنهانی جامعه شیعه، مانع از فروپاشی کامل تشیع در این دوره سخت شد. جنایت‌های منصور نه تنها چهره او را در تاریخ به عنوان خلیفه‌ای خونریز تثبیت کرد، بلکه زمینه‌های مقاومت و انسجام بیشتر شیعیان را نیز فراهم آورد.

منابع

• ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. مقاتل الطالبیین. تحقیق احمد صقر. بیروت: دار المعرفه، [بی‌تا].

• طبری، محمد بن جریر. تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). بیروت: دار الکتب العلمیه، [بی‌تا].

• مجلسی، محمدباقر. بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، [بی‌تا].

• کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ ش.

• محمدی اشتهاردی، محمد. سوگنامه آل محمد. تهران: انتشارات ناصر، ۱۳۷۰ ش.

• حیدر، اسد. الامام الصادق و المذاهب الاربعه. بیروت: دار التعارف للمطبوعات، [بی‌تا].

  انتهای پیام/